Atrakcje przyrodnicze

Poleski Park Narodowy,
22-234 Urszulin
ul. Lubelska 3a, tel. 82 571 30 71,
82 571 30 72,
http://www.poleskipn.pl/
e-mail: poleskipn@poleskipn.pl

Muzeum Poleskiego Parku Narodowego
Załucze Stare,
22-234 Urszulin
tel. 82 571 31 99

Zespół Parków Krajobrazowych Polesia z/s w Chełmie
Pl. Niepodległości 1
tel. 82 562 75 76
e-mail:zchpkchelm@wp.pl
 
Regionalna Dyrekcja Ochrony Śodowiska w Lublinie
Wydział Spraw Terenowych II w Chełmie
ul. Kamieńskiego 6
tel. 82 560 51 60
fax. 82 560 51 67

 

Środowisko geograficzno-przyrodnicze okolic Chełma należy do wyjątkowo malowniczych. Wynika to między innymi z faktu, że przez region przebiega granica między terenami nizinnymi (Niż Zachodnio-Rosyjski) i wyżynnymi (Wyżyna Małopolska). Dzisiejszy powiat leży na obszarze dwóch makroregionów geograficznych, Polesia Wołyńskiego oraz Wyżyny Lubelskiej. Główną częścią pierwszej krainy są Pagóry Chełmskie, system łagodnych wzniesień, sięgających do 300 m n.p.m., zbudowanych z margli kredowych i piaskowców. Na zachód od Pagórów rozciąga się Obniżenie Dorohuckie, równina na kredowym podłożu, której znaczne powierzchnie zajmują łąki oraz torfy. Od wschodu z Pagórami graniczy Obniżenie Dubienki, w którego podłożu również dominują utwory kredowe. Dodatkowo w licznych obniżeniach terenu występują piaski, torfowiska i mady, najczęściej porośnięte przez łąki i lasy. Do Wyżyny Lubelskiej należą Działy Grabowieckie, kraina złożona z malowniczych wyniosłości na podłożu lessowym, w którym dzięki podatności na erozję wytworzyły się dosyć głębokie wąwozy. Wzniesienia w tym rejonie przekraczają 300 m n.p.m. Hydrograficzne większość powiatu należy do dorzecza Bugu, do którego wpadają główne rzeki regionu: Uherka, Udal i Wełnianka. Na pozostałym obszarze znajdują się niewielkie dopływy Wieprza (Wojsławka, Mogielnica). Klimatycznie region chełmski leży na pograniczu strefy umiarkowanej i kontynentalnej. Najczęściej pogodę kształtują masy powietrza polarno-morskiego, napływające znad północnego Atlantyku, a także masy powietrza polarno-kontynentalnego, napływające ze wschodu. Obszar powiatu jest bardzo zróżnicowany krajobrazowo, a gleby (najczęściej rędziny, lessy, mady) są na ogół bogate w składniki odżywcze. Warunkuje to dużą różnorodność siedlisk a tym samym bogactwo gatunków roślin i zwierząt. Posiadające spore walory środowisko przyrodnicze stwarza dobre warunku do rozwoju różnorodnej turystyki. Obok uprawiania turystyki kwalifikowanej i wypoczynkowej, okolice Chełma pozwalają na aktywną rekreację. Duże kompleksy lasów umożliwiają zbieranie grzybów, a różnorodne akweny wodne stwarzają dogodne warunki do uprawiania wędkarstwa. Takie możliwości oferuje przede wszystkim Bug, największa nieuregulowana rzeka w Europie. Zainteresowani wędkarstwem turyści mogą również skorzystać z licznych sztucznych zbiorników wodnych (Stańków, Żółtańce, Husynne, Dębowy Las).


 

Poleski Park Narodowy zlokalizowany  jest na na obszarze Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego. Powstał 1 maja 1990 r. na powierzchni 4813,35 ha. Po powiększeniu w 1994 r. obejmuje obecnie powierzchnię 9647,73 ha. Ten ciekawy obiekt przyrodniczy stanowi najbardziej wysuniętą na południowy wschód w Europie miniaturę tundry i lasotundry. Powstał na bazie rezerwatów torfowiskowych „Durne Bagno", „Jezioro Moszne", „Jezioro Długie", „Torfowisko Orłowskie" i „Bagno Bubnów". Charakterystycznymi formacjami roślinnymi są różnorodne torfowiska (niskie, przejściowe i wysokie). Szczególną osobliwością parku są torfowiska przejściowe, powstałe w wyniku zarastania zbiorników wodnych, z utrzymującą się masą roślinną tworzącą kożuch zwany „spleją". Interesujące są również lasy, z reguły ubogie bory sosnowe oraz podtapiane wodą olsy. Licznie występują zbiorowiska wodne i szuwarowe. W PPN stwierdzono występowanie 928 gatunków roślin naczyniowych, wśród których występuje:140 gatunków roślin północnych (m. in. brzoza niska, wierzby lapońska i borówkolistna, turzyce strunowa, bagienna i torfowa, gnidosz królewski, rosiczka długolistna) oraz 25 gatunków roślin atlantyckich (m.in. wywłócznik skrętoległy, wąkrota zwyczajna i aldrowanda pęcherzykowata). 60 gatunków roślin jest objętych ochroną prawną. W wodach parku żyje 18 gatunków ryb z niezwykle rzadką strzeblą przekopową oraz 12 gatunków płazów i 6 gatunków gadów (na szczególną uwagę zasługują żółwie). Większość spotykanych w obrębie parku ptaków związana jest z siedliskami podmokłymi i wodnymi. Do najcenniejszych należą m. in.: orzeł przedni, puchacz, orlik krzykliwy, błotniak zbożowy i łąkowy, żuraw, wodniczka i remiz. W PPN żyje również 35 gatunków ssaków (m.in.łoś, wydra, bóbr, gronostaj, smużka i nietoperz - karlik większy, znany z nielicznych stanowisk na Lubelszczyźnie. Poznanie walorów parku umożliwiają: Ośrodek Dydaktyczno-Muzealny w Załuczu Starym oraz ścieżki dydaktyczne:   „Dąb Dominik", „Spławy" i „Perehod".

Poleski Park Narodowy,
22-234 Urszulin
ul. Lubelska 3a, tel. 082 571 30 71,
082 571 30 72,
http://www.poleskipn.pl/
e-mail: poleskipn@poleskipn.pl

Muzeum Poleskiego Parku
Załucze Stare,
22-234 Urszulin
tel. 082 571 31 99

Chełmski Park Krajobrazowy został utworzony w 1983 r. i zajmuje powierzchnię 14 000 ha. Położony jest na terenie gmin: Chełm, Dorohusk, Ruda Huta i Sawin. Na obszarze parku znajdują trzy rezerwaty („Bachus", „Błota Serebryskie", „Brzeźno"). ChPK powstał w celu ochrony dużych kompleksów leśnych w okolicach Czułczyc i Sawina (zajmujących 44% powierzchni parku) oraz łąk i torfowisk. Lasy charakteryzują się ogromną różnorodnością siedliskową (m. in. las świeży, las mieszany świeży, las wilgotny). Znaczne powierzchnie zajmują sztucznie wprowadzone bory sosnowe oraz bory mieszane. Występują również podmokłe lub bagienne lasy brzozowo-olchowe z dominacją brzozy omszonej. Urozmaicony krajobraz i różnorodność siedlisk sprawia, że park posiada bogaty świat roślin i zwierząt. Dotyczy to szczególnie terenów torfowiskowych, chronionych w rezerwatach „Bagno Serebryskie" i „Brzeźno". Oba rezerwaty chronią torfowiska niskie węglanowe i wraz z rezerwatami „Roskosz" i „Torfowisko Sobowice"stanowią najcenniejszy obiekt przyrodniczy w okolicach Chełma, które walory są niezwykłe w skali Europy. Torfowiska tego rodzaju rozwijają się w zagłębieniach terenu na płytko zalegających pokładach kredy piszącej, która pęczniejąc pod wpływem wody tworzy słabo przepuszczalną ilastą zwietrzelinę, stanowiącą bogate źródło wapnia i innych składników mineralnych dla roślin. Na obszarze torfowisk znajdują się również liczne wzniesienia kredowe  z roślinnością ciepłolubną. Występowanie obok siebie roślinności torfowiskowej i kserotermicznej należy do wyjątkowo rzadkich zjawisk. Najbardziej wilgotne centralne części torfowisk porastają wielohektarowe łany kłoci wiechowatej, występującej w Polsce tylko na kilkunastu stanowiskach, lecz tylko w okolicach Chełma spotykanej w tak dużych ilościach i na tak rozległych powierzchniach. Tereny porośnięte przez kłoć wiechowatą, otaczają zespoły turzyc (darniowej, tunikowej, dwustronnej, prosowej, Davalla i Buxbauma). Ponadto na torfowiskach występuje wiele gatunków chronionych i rzadkich roślin. 43 gatunki podlegają prawnej ochronie, wśród których występują niezwykle rzadkie: starzec cienisty, języczka syberyjska, dwulistnik muszy i wątlik błotny i owadożerny tłustosz dwubarwny. Na łąkach otaczających torfowiska występują również: goździk pyszny, kosaciec syberyjski, kosatka kielichowa, ciemiężyca zielona, goryczka wąskolistna, czarcikęs łąkowy i zerwa kulista. Na kredowych grądzikach można spotkać: oman wąskolistny, lebiodką pospolitą, przelot pospolity, dąbrówką kosmatą, wiązówką bulwkową, głowienką wielkokwiatową i goryczką krzyżową. Wśród wielu chronionych gatunków roślin w lasach parku można spotkać: wawrzynek wilczełyko, bluszcz pospolity, buławnik wielkokwiatowy, podkolan biały i gnieźnik leśny. Niezwykle bogata jest fauna parku, na obszarze którego stwierdzono gniazdowanie 152 gatunków ptaków. Wśród kłoci wiechowatej gniazdują: wodniczka, błotniak popielaty, sowa błotna, bąk i kropiatka. Na przyległych łąkach występują: kulik wielki, derkacz i dubelt.. Najcenniejszym ptakiem jest wodniczka i w rejonie torfowisk węglanowych bytuje jedna z czterech największych populacji tego gatunku w Polsce. Czyni to z chełmskich torfowisk ostoję ptactwa o znaczeniu europejskim. W niedostępnych podmokłych drzewostanach gnieżdżą się również bociany czarne oraz żurawie, a w partiach lasów graniczących z łąkami i torfowiskami zakładają gniazda orliki krzykliwe. Poznanie walorów ChPK i torfowisk węglanowych umożliwiają ścieżki dydaktyczne e ścieżki dydaktyczne: "Stańków" "Bagno Serebryskie" i "Bachus" oraz Ośrodek Dydaktyczno-Muzealny w Brzeźnie. 

Zespół Parków Krajobrazowych Polesia z/ w Chełmie
ul. Kamieńskiego 6
tel. 082 563
25 20
e-mail: 
chelm.zlpk@lubelskie.pl
www.parki.lubelskie.pl

 


Strzelecki Park Krajobrazowy, położony jest na pograniczu powiatów chełmskiego (gminy Białopole, Dubienka) i hrubieszowskiego (gminy Hrubieszów i Horodło). Zajmuje powierzchnię 11 396 ha, z czego 6161 ha w pow. chełmskim. W obrębie parku znajdują się dwa rezerwaty przyrody - faunistyczny „Siedliszcze" i leśny „Liski". Jest to typowy park leśny, gdyż lasy stanowią 64% jego powierzchni. Lasy Strzeleckie tworzą jeden duży zwarty kompleks przedzielony w niektórych miejscach łąkami. Na terenie parku wyróżniono 12 typów siedliskowych lasu, z wyraźną dominacją lasu świeżego. W drzewostanach przeważa sosna z dużym udziałem dębu i domieszce brzozy, olszy, jesionu, lipy i modrzewia. W parku rośnie wiele rzadkich i chronionych gatunków roślin, m.in. zerwa kulista, goździk pyszny, skalnica ziarenkowata, czosnek kątowaty i brzoza niska. W dąbrowach można spotkać: pluskwicę europejską, powojnik prosty oraz koniczynę długokłosową. Występuje ponadto: wawrzynek wilczełyko, lilia złotogłów, listera jajowata, orlik pospolity i parzydło leśne. Do najbardziej okazałych gatunków chronionych występujących na terenie parku należą obuwik pospolity, buławniki: wielkokwiatowy i czerwony, mieczyk dachówkowaty i naparstnica zwyczajna. Ogółem na terenie parku rośnie 35 gatunków roślin objętych ochroną całkowitą i 10 gatunków objętych ochroną częściową. W starych różnogatunkowych drzewostanach żyje wiele rzadkich gatunków ptaków m.in. drapieżniki - orlik krzykliwy, myszołowy, jastrzębie i trzmielojady. W stosunkowo dużym zagęszczeniu występują tutaj: muchołówka białoszyja, muchołówka mała, dzięcioł średni, jarząbek, dzięcioł czarny i bocian czarny. Strzelecki PK został uznany za ostoję ptaków o znaczeniu krajowym i europejskim    

 
Rezerwat florystyczno - stepowySTAWSKA GÓRA"  jest najstarszym  rezerwatem w okolicach Chełma, powstał w 1952 roku. Zajmuje  powierzchnię 4 ha, znajduje na bocznej kulminacji Góry Czubatki k/ Stawu. Występuje tutaj roślinność stepowa z rzadkimi i chronionymi gatunkami roślin. Z gatunków objętych całkowitą ochroną występują: dziewięćsił popłocholistny (jedno z 4 znanych stanowisk w Polsce), dziewięćsił bezłodygowy, miłek wiosenny, zawilec wielkokwiatowy, goryczka krzyżowa, orlik pospolity i wisienka stepowa. Z objętych ochroną częściową występuje: pierwiosnka lekarska oraz krzewy kaliny koralowej i kruszyny pospolitej. Spośród występujących w rezerwacie bardzo licznych gatunków owadów (stwierdzono 331 gatunków) 5 jest prawnie chronionych, a 27 gatunków rzadko występujących. Do cennych obszarów leśnych zalicza rezerwaty: „BACHUS" (powstały w 1958 r. na powierzchni 83,74) oraz „SERNIAWY" (powstały w 1965 na powierzchni 38 ha). Oba obiekty znajdują się na terenie gminy Sawin. Pierwszy chroni wielogatunkowy las liściasty i mieszany o charakterze naturalnym z dębem bezszypułkowym na granicy zasięgu oraz sosną, grabem, klonem i brzozą. Występują również rzadkie rośliny: widłak wroniec, podkolan biały i zielonawy, groszek wschodnio-karpacki, turówka leśna (żubrówka) oraz zwierzęta (m.in. orlik krzykliwy, muchołówka mała i białoszyja). W rezerwacie występują również bezodpływowe lejki krasowe o powierzchni kilkudziesięciu metrów kwadratowych i głębokości do 1 m. Poznanie rezerwatu „Bachus" umożliwia ścieżka dydaktyczna o długości 4,5 km. Rezerwat „Serniawy" chroni fragmenty łęgu olszowo - jesionowego i grądu niskiego pochodzenia naturalnego z licznym udziałem dwustuletnich dębów szypułkowych oraz ponad stuletnich olsz czarnych. Występują też rzadkie gatunki roślin (m.in. bluszcz pospolity, listera jajowata, skrzyp łąkowy, wydmuchrzyca zwyczajna i zerwa kłosowa) oraz zwierząt (m.in. bocian czarny, orlik krzykliwy). Najmniejszym obiektem jest rezerwat stepowy „WOLWINÓW", utworzony w 1972 r. na powierzchni 1,12 ha i usytuowany w podmiejskim lesie Borek. Na śródleśnej polanie znajduje się roślinność stepowa z rzadkimi i chronionymi gatunkami - wisienką stepową, goryszem alzackim, zawilcem wielkokwiatowym, omanem wąskolistnym. W części leśnej występują: lilia złotogłów, gnieżnik leśny, kruszczyk szerokolistny i naparstnica zwyczajna. Najliczniejszą grupę tworzą rezerwaty torfowiskowe, do których należą: „BRZEŹNO" (utworzony w 1973 r. na powierzchni165,08 ha), „ROSKOSZ" (1990 - 472,79 ha), „BAGNO SEREBRYSKIE" (1991- 376,62 ha) oraz „TORFOWISKO SOBOWICE" (2004 - 94,45 ha). Wszystkie leżą na terenie gmin: Chełm i Dorohusk. Trzy pierwsze chronią torfowiska węglanowe z rzadkimi i chronionymi gatunkami roślin (m.in. kłoć wiechowata, marzyca ruda, turzyca Buxbauma, turzyca Davalla, kosaciec syberyjski, pełnik europejski, zerwa kulista, storczyk krwisty, storczyk stuplamek, gółka długoostrogowa, kosatka kielichowata) i zwierząt (m.in. wodniczka, derkacz, błotniak łąkowy, brodziec krwawodzioby, podróżniczek, sowa błotna). Występują też liczne gatunki motyli, w tym chronione: paź królowej, strzępotek soplaczek, czerwończyk nieparek i rojnik morfeusz). Ostatni z rezerwatów i jednocześnie najmłodszy, chroni torfowisko niskie z licznymi grądzikami. Wyróżniono tutaj 17 zespołów roślinnych, z których na szczególną uwagę zasługują zespoły turzycy Davalla i marzycy rudej, zajmujące największe powierzchnie w porównaniu z pozostałymi torfowiskami oraz zespół zaroślowy brzozowo - wierzbowy z brzozą niską i wierzbą rokitą. W sumie wyróżniono aż 434 gatunków roślin naczyniowych, wśród których 23 gatunki objęte są ochroną całkowitą. Wśród bardzo interesującej ciepłolubnej roślinności „grądzików" z gatunków chronionych występują: powojnik prosty, mieczyk dachówkowaty, kosaciec bezlistny i tojad dzióbaty. Na porastających obrzeża „grądzików" łąkach można spotkać: storczyki, kosaciec syberyjski, ciemiężyca zielona i ocenianą jako jedna z największych w Europie - populację pełnika europejskiego. Na szczególną uwagę zasługuje występowanie języczki syberyjskiej (dotychczas znanej jedynie z Kielecczyzny) i storczyka wątlika błotnego, który poza tym znany jest tylko z 1 stanowiska na Lubelszczyźnie. Stwierdzono występowanie na torfowisku aż 783 gatunków motyli, w tym niezwykle rzadkich (paź królowej, mieniak tęczowy, strzępotek edypus, modraszek alkon). Kolejnym obiektem jest rezerwat faunistyczny „SIEDLISZCZE", utworzony w 1975 r. na powierzchni 15,12 ha na terenie gminy Białopole. Obok kilkusetletniego drzewostanu grądu niskiego z dębem szypułkowym, jesionem wyniosłym i olszynami oraz chronionymi i rzadkimi gatunkami roślin w runie: lilią złotogłów, podkolanem białym, kruszczykiem szerokolistnym i barwinkiem pospolitym, znajdują się tutaj miejsca lęgowe orlika krzykliwego. W tym samym rejonie znajduje się rezerwat „LISKI", powołany w 1978 na powierzchni 93,57 ha na tereni gmin: Białopole (56,31 ha) i Horodło (powiat Hrubieszów). Występuje tutaj starodrzew dębowo - sosnowy z lokalnym ekotypem sosny zwyczajnej (tzw. sosną matczańską), rzadkimi i chronionymi roślinami w runie - listerą jajowatą, gnieźnikiem leśnym, lilią złotogłów oraz zwierzętami - bocianem czarnym i muchołówką białoszyją, która osiąga w tym leśnym kompleksie rekordowe w skali Europy zagęszczenie. Ostatni obiekt to rezerwat stepowy „ŻMUDŻ", który został utworzony w 1980 na powierzchni 5,81 ha i leży na obszarze gminy Żmudż. Chroni przede wszystkim unikalne formy erozyjne na stokach wzniesienia zbudowanego ze skał kredowych oraz murawy kserotermiczne z rzadkimi i chronionymi gatunkami. Występuje tutaj jedno z najbogatszych w Polsce stanowisk lnu złocistego oraz miłek wiosenny, zawilec wielkokwiatowy, powojnik prosty i aster gawędka.

 

Wśród pomników przyrody okolic Chełma przeważają pojedyncze drzewa lub grupy drzew. Do najokazalszych należy dąb szypułkowy „Bolko" w Hniszowie, który został objęty ochroną pomnikową w 1959 r. Drzewo znajduje się na obszarze dawnego parku podworskiego i jego wiek jest szacowany na 700 lat. Według ostatnio przeprowadzonych pomiarów posiada obwód 874 cm oraz wysokość ok. 30 metrów. Piękna rozłożysta i regularna korona sprawia, że ten największy dąb na Lubelszczyźnie należy do najpiękniejszych drzew na terenie Polski. Wśród pozostałych pomnikowych drzew przeważają jesiony wyniosłe (Chełm, Świerże, Skryhiczyn, Siedliszcze, Sielec, Hniszów, Kulik, Chojno Nowe oraz Kol. Pobołowice). Szczególnie ciekawy jest obiekt tego rodzaju znajdujący się na Górce Chełmskiej, reprezentujący rzadką odmianę jednolistną. O ile powszechnie wysadzane jesiony wyniosłe mają liście złożone, składające się z kilku par blaszek liściowych i blaszki szczytowej, to odmiana jednolistna zachowuje tylko blaszkę szczytową i tylko jedną z par blaszek liściowych. Dzięki temu liście są duże i silnie powcinane. Wśród szczególnie ciekawych drzew można wymienić dwa obiekty pochodzące z Chin. Są to znajdujące się w Chełmie miłorząb dwuklapowy i ajlant gruczołowaty. Pierwszy, zwany również miłorzębem chińskim, jest drzewem dorastającym do 40 m wysokości, o bardzo charakterystycznych wachlarzowatych liściach. Do Europy dotarł jako ozdobne drzewo parkowe w XVIII w. Gatunek ten jest reliktem i endemitem, stanowiącym ogniwo łączące paprotniki z roślinami nagozalążkowymi, występującym na Ziemi od 1250 milionów lat, który przetrwał jedynie dzięki opiece człowieka. Chełmski miłorząb liczy ok. 150 lat i jest jednym z najbardziej okazałych na Lubelszczyźnie. Natomiast ajlant gruczołowaty, zwany również bożodrzewem jest szybko rosnącym drzewem, którego przyrosty roczne mogą nawet sięgać do 2 m. Posiada złożone skrętoległe liście o długości do 60 cm i oryginalne owoce. Do Europy gatunek również dotarł w XVIII w. Z innych obiektów warto wymienić: Iglicznię trójcierniową (Chełm, Hniszów), zwana również trójiglicznią, drzewo liściaste pochodzące z Ameryki Północnej, osiągające wysokość 30 m i uzbrojone w malownicze ciernie; Orzech czarny (Kanie), również pochodzący z Ameryki Północnej, osiągający wysokość 50 m; Tulipanowiec amerykański (Kanie, Poniatówka), drzewo liściaste z Ameryki Północnej, osiągające wysokość do 60 m i posiadające malownicze kwiaty o wyglądzie tulipanów; Kasztan jadalny (Poniatówka), drzewo z rejonu Morza Śródziemnego, osiągające wysokość do 30 m i posiadające owoce w kolczastych kulistych okrywach; Białodrzew (Husynne, Chylin Wielki) zwany również topolą białą, występujący na obszarze Europy, Azji Zachodniej i Syberii, osiąga wysokość do 35 metrów i posiada charakterystyczne pędy i liście o filcowatym owłosieniu; Klon srebrzysty (Kanie) pochodzący z Ameryki Północnej, osiąga do 35 m wysokości i posiada malownicze liście z wystrzępionymi końcówkami i srebrzystobiałymi spodami. Wśród pozostałych pomników przyrody występują: nisze źródłowe (Buśno, Kol. Nowosiółki, Majdan Nowy, Kol. Wojsławice), płaty roślinności kserotermicznej (Chełm - Las Borek, Kumów), stanowisko groszku wschodniokarpackiego (leśnictwo Góry), aleja lipowa (Turka), zbiorowisko torfowisko-leśne „Wolawce" (Haliczany), głazy narzutowe (Rejowiec Fabryczny, Puszki, Sawin, Malinówka) oraz stanowiska roślinności stepowej („Wisienka stepowa"- Buśno, „Kamieniołom" - Teresin). Szczególne walory posiadają „Dziewicza Góra"  leżąca na północny zachód od Chełma w miejscowości Horodyszcze.